Vicdan Mı Mantık Mı? Faydacılık Mı Etik Mi? Tüm Bu Duyguları Sorgulatan Düşünce Deneyi

Filozoflar düşünce deneyleri yapmayı severler. Genellikle bunlar oldukça tuhaf durumlar içerir ve eleştirmenler bu düşünce deneylerinin gerçek dünyayla ne kadar alakalı olduğunu merak ederler. Ancak deneylerin amacı, düşüncemizi sınırlara kadar zorlayarak açıklığa kavuşturmamıza yardımcı olmaktır. “Tramvay ikilemi” bu felsefi deneylerinin en ünlülerinden biridir.

Vicdan Mı Mantık Mı? Faydacılık Mı Etik Mi? Tüm Bu Duyguları Sorgulatan Düşünce Deneyi
Tüm Bu Duyguları Sorgulatan Düşünce Deneyi: Tramvay İkilemi

 

Bu ikilem ilk olarak 1967'de İngiliz filozof Phillipa Foot tarafından ortaya atılmıştır.Tramvay ikileminin ilk kısmı şu şekildedir: Tramvay kontrolden çıkıyor, siz de rayların kenarındasınız yukarıdaki resimde görüldüğü gibi elinizin altında da bir kol var. Eğer kolu  çekerseniz tramvayın yönünü değiştirip yerde yatan bir kişi ya da beş kişiyi kurtarabileceksiniz. Yani sadece bir kolu çekerek tramvayı yönlendirme şansınız var. Eğer bunu yaparsanız, yerde yatan bir kişiyi mi yoksa beş kişiyi mi kurtarırdınız?

 

 

Günümüzde yapılan çalışmalarda en azından modern Batı toplumlarında yaşayan insanların çoğunluğu kolu çekip yerde yatan beş kişiyi kurtaracakları yönde karar vermişlerdir. Çünkü kurtarılan beş hayat, kurtarılan bir hayattan daha iyidir. Eylemleri sonuçlarına göre değerlendirip faydacı bir yaklaşımla beş kişinin hayatının kurtarılmasının doğru olacağını düşünmüşlerdir. Dahası, kolu çekerek ölüme neden olma ile kolu çekmeyi reddederek ölümü önlememe arasında önemli bir fark olmadığını savunmuşlardır.

 

 

Bu bakış açısı “Kural Faydacıları” olarak adlandırılır. Uzun vadede en çok kişinin  mutluluğunu sağlayacak bir dizi ahlaki kuralları daha geçerli sayarlar ve belkide bunu yapmak en iyi sonuçları vermese bile, bu kurallara uymak isterler. Ancak eylemin diğer yönlerini de dikkate almamız gerektiğini düşünen birçok kişi var. Tramvay ikilemi durumunda, birçok insan da kolu çektiğinde diğer tarafta yatan masum bir kişinin ölümüne neden olacakları gerçeğinden rahatsız olurlar. 

 

Tramvay İkilemi İkinci Kısım

Bu kez soruyu değiştiriyoruz; yerde yatan beş kişiyi kurtarmak için bu kez çekebileceğiniz bir kol yok resimde görüldüğü gibi köprünün üzerinde bir adam var siz de köprünün üzerindesiniz adamı aşağı atıp tramvayın durmasını sağlar mıydınız?

İlk durumda kolu çekip dolaylı olarak bir kişinin  ölmesine neden olup beş kişiyi kurtarmayı seçenler, bu aşamada adamı köprüden atamayacaklarını söylüyorlar.

 

 

Bu sonuç geleneksel insan anlayışının temel özelliği olan duygu hissinin  bir kanıtı olabilir. Duyguların daha çok dâhil olduğu ve faydacı yargılar veremediğimiz bir durum söz konusudur belkide bu durum insanın mekanikleşmeye karşı gösterdiği bir baş kaldırıdır. Ne kadar çok yaşam kurtarırsam o kadar iyi iş yapmış olurum, mantıklı olan çok sayıda yaşam için az sayıda yaşamı feda edebilmektir şeklindeki  bir ön kabulle yola çıkmış ilk ikilemi sarsacak bir sonuçtur!

 

Kaynaklar

ScienceAlert, "The trolley dilemma: would you kill one person to save five?"